بسم ِاللّهِ الرَحمن ِالرَحیم
جمعه ۲۵ آبان ۱۳۹۷

توضیح رساله مرآت العاشقین/میراث حوزه دفتر سوم

مرآت العاشقین

شیخ محسن عاصی اصفهانی رشتی (متوفّای بعد ۱۲۹۰)

تحقیق و تصحیح: علی صدرایی خویی

بِسْمِ اللّه الرَّحمنِ الرَّحیمِ

 درآمد

اهتمام به اخلاق و تهذیب نفوس، دغدغه اصلى عالمان و عارفان الهى بوده و آنان با گفتار و رفتار خود دیگران را به پویش راه حق و پیمودن مسیر پر فراز و نشیب آن دعوت مى‌کردند.

در این میان نقش نظم از نثر بیشتر بوده است؛ روانى و سلاست نظم آن چنان جانها را جذب مى‌نموده که گاه یک بیت شعر عرفانى موجب هیجان روحى گردیده و شخص به فرا رفتن از عالم مادى روحش را به پرواز در مى‌آورد.

از نمونۀ این‌گونه منظومه‌ها مى‌توان از مثنوى معنوى و گلشن راز و منظومه سیر و سلوک صفاى اصفهانى یاد کرد.

در این نوشته نیز یکى دیگر از این منظومه‌ها به نام مرآت العاشقین، اثر عاصى اصفهانى تقدیم مى‌گردد.

مؤلّف

ناظم و سراینده این اثر، شیخ محمّد محسن بن شیخ محمّد رفیع رشتی اصفهانی متخلص به عاصى و مشهور به خاکسار است.

او از طرف پدر از احفاد شیخ مفید و از جانب مادر از احفاد شیخ بهایى است؛ چنانچه خود در کتاب «وسیله النجاه» بدان تصریح نموده است.(۱)

پدرش شیخ جمال‌الدین محمّد رفیع رشتى بن محمّد حسین بن محمّد رفیع تولمى رشتى است که در سال ۱۲۳۷ ق به رحمت ایزدى پیوسته است.(۲)

محمّد محسن در سال ۱۲۲۴ ق در اصفهان چشم به جهان گشود و در همان شهر تحصیلات علمى خود را در نزد پدرش شروع نمود. در سیزده سالگى پدرش از دنیا رفت و ادامه تحصیلات خود را نزد کلباسى، صاحب منهاج و سیّد میر محمّد شهشهانى اصفهانى و سیّد أبوتراب بن محمّد موسوى اصفهانى و شیخ عبدالعلى ماسولجى رشتى گذرانید. و از شهشهانى و ماسولجى اجازه نقل روایت دریافت نمود. او در سال ۱۲۵۷ به زادگاه پدرانش رشت و لاهیجان مسافرت کرد و تا سال ۱۲۶۷ در آنجا بود تا اینکه از این سال تا سال ۱۲۸۷ ساکن قزوین گردید.(۳)

او زیاد مسافرت مى‌نمود و به همین دلیل از پایان زندگانى و تاریخ وفاتش اطّلاعاتى در دست نیست. آخرین اطّلاع از وى سال ۱۲۹۰ ق است که کتاب «دافع البلیه» را در این سال نگاشته است. او عالمى داراى اطّلاعات گسترده در علوم مختلف بود و در علوم غریبه نیز دستى داشت. او شیفته تألیف بود و بنا به تصریح خودش در کتاب «دافع البلیه» تا آن تاریخ (۱۲۹۰ ق)، هفتصد و ده کتاب به نظم و نثر نوشته است.

او به فارسى و عربى شعر مى‌سروده و در اشعار فارسى‌اش عاصى تخلص مى‌کرد.

خاندان

مؤلّف در خاندانى رشد و نمو نموده که شخصیت‌هاىِ علمى دیگرى نیز در آن به ظهور رسیده‌اند که از جمله آن پدرش که آثارى نیز داشته است. همچنین مؤلّف برادرى داشته به نام محمّد بن رفیع که از شاگردان صاحب جواهر و شیخ انصارى بوده است. همچنین دو پسر داشته به نام‌هاى محمّد على و حسین على که گویا از اهل علم بوده‌اند.

آثار

چنانچه یاد شد شیخ محسن رشتى به تألیف و تصنیف علاقه زیادى داشت و بیش از هفتصد کتاب به نظم و نثر نگاشته است. از آثار او تاکنون چیزى منتشر نشده است. اغلب آثار وى به کتابخانه حضرت آیت‌الله مرعشى نجفى منتقل شده و به خط وى در آنجا نگهدارى مى‌شود. برخى از آثار وى عبارتند از :

۱ ـ بحر العرفان (مرعشى، نسخه ش ۷۰۰۳).

۲ ـ بحر المواعظ للحبیب الواعظ (مرعشى، نسخه ش ۷۳۹).

۳ ـ بدر المنیر (مرعشى، نسخه ش ۲۶۵۹).

۴ ـ تحفه الایادى (مرعشى، نسخه ش ۷۳۹).

۵ ـ تحیات المعصومین (مرعشى، نسخه ش ۲۴۸۶).

۶ ـ تبصره الناظرین فى کشف مدارک احکام فروع دین (مرعشى، نسخه ش ۲۶۵۹).

۷ ـ تذکره الاقوال فى فقه سیّد الرسل و آله المفضال (مرعشى، نسخه ش ۳۱۸۸ ـ ۳۱۹۰، ۳۳۸۳، ۳۵۲۷).

۸ ـ جام گیتى نما (مرعشى، نسخه ش ۷۰۴۵).

۹ ـ جامع المصائب (مرعشى، نسخه ش ۷۰۰۳).

۱۰ ـ جنگ المزخرفات (مرعشى، نسخه ش ۲۰۶۸).

۱۱ ـ حقائق الشیعه (مرعشى، نسخه ش ۳۱۴۳).

۱۲ ـ خاتمه التصانیف (مرعشى، نسخه ش ۲۶۵۹).

۱۳ ـ دادار نامه (مرعشى، نسخه ش ۶۵۴۴).

۱۴ ـ دافع البلیه (مرعشى، نسخه ش ۳۲۷۳، ۴۱۹۷، ۴۱۹۸، ۴۱۹۹).

۱۵ ـ درر الاقوال فى فقه سیّدنا محمّد و آله الاطهار المفضال (مرعشى، نسخه ش ۲۸۰۷، ۴۱۹۱ ـ ۴۱۹۶).

۱۶ ـ الدره المضیئه فى تحقیق مسأله البداء، که تمامى آن را در کتاب «وسیله النجاه»ـ که به فارسى نوشته و در سال ۱۲۶۹ آن را تألیف نموده ـ آورده است. (۴)

۱۷ ـ دلیل المتحیرین در آداب دعاء و أسباب و موانع اجابت دعا (الذریعه، آقابزرگ تهرانى، ج ۸، ص ۲۶۰).

۱۸ ـ دیوان اشعار؛ او در شعرش به عاصى تخلص مى‌کند و چند منظومه نیز علاوه بر دیوانش سروده است. (مرعشى، نسخه ش ۲۹۱۷، الذریعه، ج ۹، ص ۶۷۳).

۱۹ ـ ذخیره المعاد و ذریعه الوداد در تفسیر سوره یوسف (الذریعه، ج ۱۰، ص ۲۱).

۲۰ ـ ذریعه الوداد (مرعشى، نسخه ش ۲۰۶۸).

۲۱ ـ روض الریاض (مرعشى، نسخه ش ۲۰۶۵).

۲۲ ـ زاد السالکین در آداب سیر و سلوک و بیان مسالک.(۵)

۲۳ ـ الزکاه (مرعشى، نسخه ش ۱۳۷۹).

۲۴ ـ سوانح السفر، به فارسى، درباره وقایعى که براى او در سفرش از اصفهان به رشت در سال ۱۲۶۷ اتفاق افتاده، او این سفرنامه را براى دوستش میرزا شهباز فرستاده است.(۶)

۲۵ ـ سى و یک خطبه (مرعشى، نسخه ش ۷۰۰۳).

۲۶ ـ صحه الاصول الاربعه (مرعشى، نسخه ش ۲۶۵۹).

۲۷ ـ شدالوثیق در أحوال چهارده معصوم علیهم‌السّلام به صورت مختصر در ۱۴ باب.(۷)

۲۸ ـ منظومه شور و شیرین مانند نان و حلواى شیخ بهایى.(۸)

۲۹ ـ غزوه خیبر به نظم و فارسى که آغازش چنین است :

الهى بگویم مرا باک نیست          تو دانى مرا فهم و ادراک نیست(۹)

۳۰ ـ غوث الانام (مرعشى، نسخه ش ۳۱۴۳).

۳۱ ـ القواعد و الفوائد (الذریعه، آقا بزرگ تهرانى، ج ۱۷، ص ۱۹۳).

۳۲ ـ قیام الحجه (مرعشى، نسخه ش ۶۴۲۷).

۳۳ ـ کشاف الاسرار (الذریعه، ج ۱۸، ص ۲).

۳۴ ـ کشف الحجب (الذریعه، آقا بزرگ تهرانى، ج ۱۸، ص ۲۷).

۳۵ ـ کشف المقال (الذریعه، ج ۱۸، ص ۶۳).

۳۶ ـ کنز الفواید فى لب العقائد و فروع الفرائد (مرعشى، نسخه ش ۳۱۴۳).

۳۷ ـ کنز المأمول یا شش دفتر که منظومه شور و شیرین خود را نیز در آن درج نموده است. (مرعشى نسخه ش ۷۰۰۳، الذریعه، ج ۱۸، ص ۱۶۴).

۳۸ ـ لب العقائد (مرعشى، نسخه ش ۳۱۴۳).

۳۹ ـ لوایح الطرایح (الذریعه، ج ۱۸، ص ۳۷۴).

۴۰ ـ لؤلؤ البحرین در تفسیر آیت الکرسى و سوره القدر (الذریعه، ج ۱۸، ص ۳۷۸).

۴۱ ـ متروک الانظار لتحقیق الحال در حوادث ماهها و سالها.(۱۰)

۴۲ ـ مجمع الانوار (مرعشى، نسخه ش ۷۰۰۳).

۴۳ ـ مدینه الابحاث فى احکام المیراث (مرعشى، نسخه ش ۱۳۷۹).

۴۴ ـ مرآه السبیل.(۱۱)

۴۵ ـ مرآه الشریعه فى احکام الشریعه.(۱۲)

۴۶ ـ مرآه العاشقین (رساله حاضر).

۴۷ ـ مراجع الضمایر.(۱۳)

۴۸ ـ مرجع الضمایر.(۱۴)

۴۹ ـ معراج الشهاده؛ منظومه‌اى فارسى و حماسى نظیر حمله حیدرى در بیان وجوه شباهت‌ها بین معراج امام حسین علیه‌السّلام در کربلا و معراج جدش در مکه. این منظومه بیش از هزار بیت است و مؤلّف آن را در سال ۱۲۶۷ به اتمام رسانده و در آن متذکر شده که قبل از آن ۱۲۰ اثر تألیف نموده است. و در مقدّمه آن ناصرالدین شاه را یاد کرده است.(۱۵)

۵۰ ـ مفاتیح النجاه.(۱۶)

۵۱ ـ ملتمس المحبوب.(۱۷)

۵۲ ـ منهاج الدین فى اصول الدین.(۱۸)

۵۳ ـ وسیله النجاه فى رفع المهلکات به فارسى در جبر و تفویض؛ این رساله را مؤلّف در قزوین به درخواست حاج محمّد على قزوینى در سال ۱۲۶۹ نگاشته و صد و هفدهمین اثر مؤلّف است.(۱۹)

۵۴ ـ نجاه النسوان.(۲۰)

مرآه العاشقین

رساله‌اى که اینجا عرضه مى‌شود اثر منظومى است در عرفان و به فارسى که در حدود سیصد بیت است. او در پایان این منظومه تخلص خود را عاصى مى‌آورد و این منظومه را در سال ۱۲۴۲ ق در اصفهان به پایان رسانده است.

نظم و شعر مؤلّف در حد متوسط است و عنوان مباحث این منظومه چنین است:

مقدمه در تعریف عشق؛ در بیان مراتب عالم ارواح؛ در بیان مراتب عالم اجسام؛ مثنوى در خلاصه سخن؛ در اثبات وحدانیت؛ سؤال و جواب؛ نصیحت؛ در بیان پیر کامل و طلب او؛ در بیان پیر ناقص؛ مثنوى در خلاصه سخن؛ شروط سیر و سلوک (ده شرط)؛ خاتمه: در بیان ذکر اول و سیر اول.

لازم به ذکر است که در برخى موارد قافیه‌هاى ابیات درست نبود که شکل صحیح آن را در پاورقى تذکّر داده‌ایم. در پایان از خانم فاطمه حیدرى که زحمت بازبینى اشعار و اصلاح ابیات را کشیده‌اند، تشکر مى‌نمایم.

مصادر شرح حال

در مصادر کمترى به شرح حال مؤلّف تعرض شده که عبارتند از :

الکرام البرره (بخش مخطوط) ص ۱۹۷ رقم ۵۳۲ از مخطوط.

الذریعه الى تصانیف الشیعه؛ در موارد متعدد که کتابهاى او را یاد کرده است.

تراجم الرجال، سیّد احمد حسینى اشکورى: ج ۲، ص ۳۳۰ ـ ۳۳۴٫

و آخر دعوانا ان الحمد لله رب العالمین

پی نوشت ها:

[۱]) الذریعه، آقا بزرگ تهرانى، ج ۱۴، ص ۲۴۵٫

۲) تراجم الرجال، سید احمد حسینى اشکورى، ج ۳، ص ۲۴۷۰؛ الکرام البرره، ص ۵۷۷٫

۳) موسوعه مؤلفى الامامیه، مجمع الفکر الاسلامى، ج ۱، ص ۵۲۲٫

۴) الذریعه، ج ۸، ص ۱۰۷٫

۵) الذریعه، ج ۱۲، ص ۲٫

۶) همان، ج ۱۲، ص ۲۵۳٫

۷) همان، ج ۱۳، ص ۴۲٫

۸) همان، ج ۱۴، ص ۲۴۵٫

۹) همان، ج ۱۶، ص ۵۴٫

۱۰) الذریعه، ج ۱۹، ص ۶۱٫

۱۱) همان، ج ۲۰، ص ۲۷۲٫

۱۲) همان، ج ۲۰، ص ۲۷۴٫

۱۳) همان، ج ۲۰، ص ۲۹۴٫

۱۴) همان، ج ۲۰، ص ۳۰۲٫

۱۵) همان، ج ۲۱، ص ۲۳۰٫

۱۶) همان، ج ۲۱، ص ۳۰۸٫

۱۷) همان، ج ۲۲، ص ۱۹۶٫

۱۸) همان، ج ۲۳، ص ۱۶۰٫

۱۹) همان، ج ۲۵، ص ۹۰٫

۲۰) مرعشى، نسخه ش ۲۶۵۹٫

پاسخ دهید

سوال امنیتی: