بسم ِاللّهِ الرَحمن ِالرَحیم
چهارشنبه ۲۹ دی ۱۳۹۵

فهرست کتاب های چاپ سنگی کتابخانه مرکز‌تحقیقات‌رایانه‌ای‌حوزه‌علمیه‌اصفهان

کتاب فهرست کتاب های چاپ سنگی کتابخانه مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزه علمیه اصفهان،تقریبا معرف بیش از ۷۰۰ جلد کتاب با چاپ سنگی است که در کتابخانه مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزه علمیه اصفهان موجود می باشد.

هر کدام از این ۷۰۰ کتاب به صورت مختصر معرفی می شوند و  توضیحاتی از قبیل نام انتشارات،نام نویسنده،سال چاپ،تعداد چاپ و… از دیگر اطلاعاتی است که در مورد هر کدام از این کتاب های چاپ سنگی در اختیار شما قرار می گیرد.

مقدمه این کتاب به شرح زیر می باشد:

مقدمه

از زمانی که آلوئیس زنه فلدر نمایش نامه نویس آلمانی در سال ۱۷۹۶ م. صنعت چاپ سنگی را اختراع نمود و تا زمانی که میرزا صالح تبریزی اولین قرآن چاپ سنگی را به سال ۱۲۴۹ ق. را در تبریز منتشر نمود سال‌ها می‌گذرد؛ چاپ سنگی توانست به جهت سرعت بیشتر، هزینه کمتر و سهولت کار به مدت تقریبا ۱۰۰ سال یگانه روش چاپ در ایران باشد. در این فاصله بسیاری از علما، اندیشمندان و فرهیختگان عصر قاجار و بعد از آن، توانستند با استفاده از این موقعیت، بسیاری از آثار خد را چاپ نموده و در دسترس عموم قرار دهند.

مقدمه‌های نگاشته شده بر آثار کهن چاپ شده به شیوه چاپ سنگی، شیوه بهره‌برداری از نسخه‌های قدیمی در تصحیحات و روش تصحیح آنها، چاپ بسیاری از کتب فرهیختگان آن دوران به صورت سنگی و نبودِ دست نوشته‌ای از آن کتاب‌ها، عدم وجود چاپ و یا تحقیق جدیدی از کتب چاپ سنگی، در دسترس نبودن بسیاری از کتب چاپ سنگی برای جامعه تحقیق و… از جمله مسائلی است که اهمیت کتب چاپ سنگی را برای نگهداری و سازماندهی مطلوب آن بیشتر و بیشتر می‌نماید؛ این در حالی است که کتب چاپ سنگی جدای از محتوای علمی، مشحون از خلاقیت‌های فنی و هنری در زمینه خطاطی، صفحه آرایی، تصویرسازی و… است.

پیشینه

در باب فهرست نگاری کتاب سخن فراوان است، اما در مورد فهرست نویسی کتب چاپ سنگی در ایران می‌توان از خانبابا مشار به عنوان یکی از فهرست نویسان این عرصه نام برد؛(۱) همچنین اولین فهرست کتاب‌های چاپ سنگی فارسی، توسط خانم شگلوا به سال ۱۹۷۵ م. نگاشته شده است که ایشان در فهرست خود اطلاعات کتاب‌های چاپ سنگی موجود در کتابخانه لنینگراد را در دو جلد به شیوه موضوعی فهرست نویسی نموده‌اند.(۲) چند که ایشان کتب چاپی به معنای عام را در برنامه خود مورد ملاحظه قرار داده بودند، اولین فهرست که اختصاصاً به معرفی کتب چاپ سنگی پرداخته، فهرستی است که سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی اقدام به تهیه و انتشار آن در سال ۱۳۷۰ ش. نمود و بعد از آن، این حرکت هرچند بطیء اما مستمر تاکنون ادامه داشته است که در ذیل می‌توانید مشخصات این فهارس را مطالعه نمائید.

  • فهرست کتاب‌های چاپ سنگی موجود در کتابخانه سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی. مدیریت پژوهش‌های فرهنگی. تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، وزیری (شمیز)، ۱۵۴ ص.، ۱۳۷۰ ش.
  • فهرست کتب درسی چاپ سنگی موجود در کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. صدیقه سلطانی فر. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، وزیری (شمیز)، ۴۱۲ ص.، ۱۳۷۶ ش.
  • فهرست کتاب‌های چاپ سنگی ایران موجود در کتابخانه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران. اکرم مسعودی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ، وزیری (شمیز)، ۲۳۴ ص.، ۱۳۷۹ ش.
  • فهرست کتب چاپ سنگی (فارسی) کتابخانه مرکزی تبریز. منصوره وثیق. قم: کتابخانه بزرگ آیت الله العظمی مرعشی نجفی (ره)، وزیری (شمیز)، ۳۶۸ ص.، ۱۳۷۹ ش.
  • فهرست کتاب‌های چاپ سنگی کتابخانه آستانه حضرت عبدالعظیم حسنی علیه‌السلام. علی صدرایی خویی؛ ابوالفضل حافظیان بابلی. قم: سازمان چاپ و نشر دارالحدیث، وزیری (شمیز)، ۵۶۶ ص.، ۱۳۸۲ ش.
  • فهرست کتاب‌های چاپ سنگی کتابخانه آستان حضرت معصومه علیهاالسّلام. علی صدرایی خویی؛ ابوالفضل حافظیان بابلی. قم: آستان مقدسه انتشارات زائر، وزیری (گالینگور)، ۵۵۸ ص.، ۱۳۸۳ ش.
  • فهرست کتاب‌های چاپ سنگی (قطع وزیری) موجود در کتابخانه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران. اکرم مسعودی. تهران: دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ، ۳۳۲ ص.، وزیری (شومیز)، ۱۳۸۵ ش.
  • فهرست کتب چاپ سنگی (فارسی و عربی) کتابخانه عمومی استان اصفهان. محمدعلی هدایت. اصفهان: نشر نوشته، ۱۳۸۵ ش.
  • فهرست کتاب‌های چاپ سنگی و سربی فارسی، عربی، ترکی، کتابخانه تربیت تبریز. هادی هاشمیان. تبریز: انتشارات ستوده، ۷۹۹ ص.، وزیری (شومیز سخت)، ۱۳۸۶ ش.
  • فهرست کتاب‌های چاپ سنگی و سربی کتابخانه مدرسه عالی شهید مطهری (سپهسالار سابق). سهراب یکه زارع، زیر نظر: ابوالقاسم نقیبی. تهران: مدرسه عالی شهید مطهری، ۲ ج.، رحلی (گالینگور)، ۱۳۸۶ ش.
  • فهرست کتاب‌های چاپ سنگی کتابخانه تخصصی وزارت امور خارجه. اکرم مسعودی. تهران: وزارت امور خارجه، مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی، ۴۸۴ ص.، وزیری (شومیز)، ۱۳۸۸ ش.
  • فهرست کتاب‌های چاپ سنگی کتابخانه مرحوم محدث ارموی. حسین متقی؛ فتح اله ذوقی. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ۲۲۰۸ ص.، رحلی، ۱۳۸۹ ش.

مجموعه حاضر

مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزه علمیه اصفهان که در سال ۱۳۷۷ ش. به امر زعیم حوزه علمیه اصفهان، حضرت آیت الله العظمی مظاهری (مد ظله) تأسیس و شروع به فعالیت نمود. این مرکز در آغاز، فعالیت خود را با تولید نرم‌افزارهای چند رسانه‌ای اسلام آغاز نمود که ماحصل آن تولید حدود ۴۰ نرم افزار ارزشمند می‌باشد. این مرکز چندی بعد به جهت ارائه محتوای علمی و تحقیقی در نرم افزارهای خود در جنبه تحقیقات اسلامی فعالیت خود در بخش پژوهشی و تحقیقات را نیز گسترش داد که ماحصل آن ایجاد یک کتابخانه غنی با بیش از ۱۰۰۰۰ جلد کتاب در موضوعات مختلف می‌باشد. که بخشی از این کتابخانه را کتاب‌های چاپ سنگی و سربی تشکیل می‌دهند که از ارزش محتوایی و تاریخی بالایی نیز برخوردار است. حقیر در فهرست حاضر توفیق آن داشته‌ام که به معرفی کتاب‌های چاپ سنگی این کتابخانه ارزشمند بپردازم. شیوه فهرست نویسی در فهرست حاضر کوشیده‌ام تا به صورتی جامع به کتاب‌های چاپ سنگی بنگرم و کلیه اطلاعاتی را که جامعه پژوهشی و تحقیقی می‌تواند از آن بهره‌ای ببرد ارائه دهم. ترتیب کتاب، ترتیب الفبایی عنوان کتاب است که هر کتاب با یک شماره مسلسل از کتاب بعدی تفکیک می‌گردد.

بعد از ذکر نام کتاب و در مقابل آن، زبان کتاب داخل پرانتز ذکر می‌گردد. در سطر بعدی، اگر کتابی دارای نام فرعی باشد، آورده می‌شود و البته عنوان‌های فرعی در ترتیب الفبایی خود با ارجاع به نام اصلی نیز در متن فهرست جای داده شده است. در سطر بعدی، به ترتیب پدیدآورندگان یک اثر شامل: نویسنده، مترجم، محشی، خطاط، نقاش، بانی نشر، بانی چاپ، سرمایه گذار و… ذکر می‌شود که سعی نموده‌ایم با استفاده از شیوه مستند مشاهیر(۳) به مستندسازی پدید آورندگان بپردازیم در مورد کتاب‌هایی که شرح و یا حاشیه بر کتاب دیگر می‌باشد در سطر اول تحت عنوان (نویسنده متن) نویسنده متن اصلی ذکر گردیده و بعد از آن تحت عنوان (شارح) نویسنده شرح مذبور آورده شده است. این بدان جهت است که در نمایه‌های انتهای کتاب دسترسی به آثار تألیف شده پیرامون یک اثر براحتی در دسترس قرار بگیرد. بعد از بخش پدیدآورندگان در بخشی به نام گزارش متن، اطلاعات کتاب شناختی کتاب شامل معرفی کتاب و ذکر فصول و ابواب آن آمده است.

در سطر بعد با نشانه (  ) اطلاعات مربوط به مکان نشر، چاپخانه، تعداد صفحات، تعداد مجلدات، قطع کتاب و سال چاپ اثر ذکر می‌گردد. قطع کتاب‌ها را سعی نموده‌ام با تقسیم بندی به قطع‌های مشهور جیبی، رقعی، وزیری، رحلی و سلطانی مشخص نمایم و از ذکر ابعاد کتاب به سانتی متر و یا میلی متر خودداری نمودم که شکل ظاهری کتاب برای خوانندگان از طریق مملوس‌تر گردد.

در سطر بعدی نیز با این نشانه (.) به موضوع و یا موضوعات یک کتاب اشاره شده است، که در این بخش نیز اساس کار با استفاده از کتاب سرعنوان‌های موضوعی کتابخانه ملی و البته با دقتی دوچندان بوده است.

در سطر بعد نیز با نشانه (#) ویژگی‌های هنری یک اثر شامل خط، تذهیب، تصویر، مهر و… به قدر وسع اشاره شده است و در نهایت اگر کتاب داری منضماتی مرتبط و یا غیر مرتبط بوده با این نشانه (  ) بدان اشاره شده است. در پایان هر عنوان کتاب، شماره‌ای میان دو کروشه قرار گرفته که شماره آن کتاب در سلسله کتابخانه دیجیتال بیاض می‌باشد.

تقدیر و تشکر

در سال ۱۳۸۶ شمسی با پیگیری‌های دوست عزیز و دانش پژوهم حجه الاسلام والمسلمین محمدجواد نورمحمدی و مساعدت‌های بی دریغ و دلسوزانه ریاست مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزه علمیه اصفهان پژوهشگر توانمند حجه الاسلام والمسلمین سید احمد سجادی (ادام الله توفیقاته) توانستم طی مدت یک هفته فهرست نویسی اولیه کتب چاپ سنگی این مرکز را انجام دهم؛ اما متأسفانه به جهت مشغله‌های فراوان توفیق رفیق حقیر نبود که فهرست را به صورت کامل ارائه دهم تا اینکه در آبان سال ۱۳۸۹ شمسی که به جهت فهرست نویسی کتابخانه دیگری در اصفهان، مهمان مردم صمیمی و مهماندوست اصفهان مخصوصا دوستان بزرگوارم در مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزه علمیه اصفهان بودم، فرصتی دست داد که ضمن بازنگری کتاب‌های چاپ سنگی، یادداشت‌هایم را نیز تکمیل نمایم و در اختیار مرکز تحقیقات قرار داده تا اقدام به نشر آن نمایند. در خاتمه لازم می‌دانم که از دوست عزیز و پرتلاشم جناب آقای مصطفی صادقی که طی چند سفر بنده به اصفهان کمال همکاری را در انجام این پروژه داشته و از دیگر دوستان که بنده را در انجام این کار یاری رسانیدند تشکر و قدردانی نمایم.

 

مجید غلامی جلیسه

بهمن ۱۳۸۹ شمسی ـ اصفهان 

 


پی نوشت‌ها:

۱ـ لازم به یادآوری است که در کتاب مطلع الشمس که بخشی از آن به فهرست کتب آستان مقدس رضوی اختصاص دارد برخی از کتاب‌های چاپی فهرست شده است و یا در فهرست کتب آستان قدس رضوی و همچنین فهرست کتاب‌های مجلس شورای اسلامی که در سال ۱۳۰۳ شمسی منتشر گردید در کنار معرفی کتاب‌های خطی به معرفی کتاب‌های چاپ سنگی و سربری نیز اهتمام شده است.

۲ـ درباره ایشان نک: تحقیق در حوزه کتاب‌های چاپ سنگی به زبان فارسی از دیدگاه ایران شناس ممتاز روسی: آلیمپیادا پاولوونا شگلووا / لویی ایوانسیان. کتاب ماه کلیات. سال چهاردهم، شماره سوم، اسفند ۱۳۸۹ ش.، ص ۲۳٫

۳ـ قابل توجه این که در مستندسازی عناوین پدیدآورندگان سعی شده است که از شیوه کتابخانه ملی و مراجعه به کتاب فهرست مستند اسامی مشاهیر و مؤلفان این کتابخانه استفاده گردد، اما به دلایلی بنده تلاش نموده‌ام ضمن رعایت اصول کلی مستندسازی کتابخانه ملی شیوه‌ای متفاوت در مستندسازی پدیدآورندگان کتاب‌های چاپ سنگی را برگزینم که شاید مقبول متخصصین فن قرار نگیرد اما به دلیل فواید متعددی که بر آن مترتب است اسرار به انجام چنین شیوه‌ای داشته‌ام. این دلایل به اختصار چنین است: ۱٫ عدم جامعیت فهرست مستند اسامی مشاهیر و مؤلفان کتابخانه ملی، شاید بتوان بزرگترین ضعف این کتاب را همین مورد دانست، خاصه آنکه در پوشش دادن پدیدآورندگان کتاب‌های منتشره در عصر قاجار این نقص کاملا مشهود است. بجز آنکه از ملزومات اولیه بررسی اسامی و انتخاب نام اشهر تحقیق و تفحص نام اشخاص در آن دورن است که این مهم به جهت عدم احصاء کامل اسامی آن دوران به طور دقیق صورت نپذیرفته است. ۲٫ عدم ذکر القاب، در فهرست مستند اسامی مشاهیر و مؤلفان کتابخانه ملی، اگر لقب فردی، نام اشهر وی باشد، این لقب حفظ گردیده و در غیر این صورت خبری از لقب شخص نیست. پژوهشگران و محققین بسیار خوب می‌دانند که حفظ این القاب که در جامعه آن دوران به وفور مورد استفاده قرار می‌گرفته است، از جمله مهمات تحقیقات و پژوهش‌های مرتبط با آن دوران است و اینکه فهرست نگاران کتاب‌های خطی و یا چاپ سنگی که مستقیما با آثار منتشره در آن دوران سر و کار دارند این مهم را به فراموشی سپرده و شیوه مستندسازی براساس نام اشهر را ملاک قرار دهند و نامی از لقب به میان نیاورند نتیجه‌ای جز از بین بردن بخشی از تاریخ نخواهد داشت لذا جدای از ذکر القاب حقیر سعی نموده‌ام نسبت به کنیه و نسبت‌های مکانی نیز حساسیتی دوچندان به خرج دهم.

 

 

پاسخ دهید

سوال امنیتی: